Fot. Maciej

01-532 Warszawa, ul. Skazańców 25, tel. 22 839 12 68, godziny otwarcia i ceny biletów, Ten adres email do muzeum jest ukrywany , www

Muzeum X Pawilonu Cytadeli Warszawskiej to jedno z najważniejszych muzeów martyrologicznych na ziemiach polskich. Zlokalizowane na terenie twierdzy zbudowanej przez cara Mikołaja I w latach 1832-1834 po stłumieniu powstania listopadowego. Cytadela obsadzona silnym garnizonem, wyposażona w kilkaset armat, wzmocniona w latach późniejszych systemem 5 fortów oraz przyczółkiem mostowym na Pradze, miała zwiększyć kontrolę władz rosyjskich nad buntowniczą Warszawą. W jednym z budynków, tzw. X Pawilonie powstałym w 1. 1826-1828 w ramach rozbudowy wspomnianych koszar, zostało zlokalizowane centralne więzienie śledcze dla więźniów politycznych. Według szacunkowych danych przez Cytadelę, w której urzędowała komisja śledcza i ferujący wyroki sąd wojenny, przewinęło się około 40 tysięcy więźniów - bojowników o wyzwolenie narodowe i przemiany społeczne. Wśród więźniów X Pawilonu były tak wybitne postaci polskiej historii jak Romuald Traugutt, Józef Piłsudski, Roman Dmowski, Gustaw Ehrenberg, ks. Piotr Ściegienny, Stefan Okrzeja i wielu innych.

22-670 Bełżec, tel. 84 665 25 10, godziny otwarcia i ceny biletów, Ten adres email do muzeum jest ukrywany , www

Sonderkommando Belzec der Waffen-SS, Belzec - pod taką nazwą funkcjonował od marca do grudnia 1942 roku niemiecki obóz śmierci. Obóz ten położony był na obrzeżach wsi Bełżec, nieopodal linii kolejowej Lublin-Lwów. Obóz zagłady Bełżec znajdował się w pd. – wsch. części województwa Lubelskiego, w pobliżu niewielkiej wsi Bełżec, położonej przy linii kolejowej Lublin – Lwów. Transporty przybywające na stacje Bełżec były kierowane na bocznicę i przyjmowane dokładnie w kolejności nadejścia. Obóz zawierał baraki dla hitlerowców (Niemców i Ukraińców) oraz baraki dla niewielkiej liczby więźniów pracujących przy machinie zagłady oraz sześć komór gazowych w których uśmiercano ludzi za pomocą spalin. Z początku ciała zakopywano, lecz liczba ofiar zmusiła hitlerowców do palenia ofiar. W roku 1943 Niemcy rozebrali obóz a na jego miejscu zasadzono las. W roku 1944 okolice Bełżca zostały odbite przez oddział Armii Krajowej i utrzymane aż do nadejścia Armii Czerwonej.

Fot. Michel Zacharz

32-603 Oświęcim, ul. Więźniów Oświęcimia 20, tel. 33 843 20 22, godziny otwarcia i ceny biletów, e-mail, www

Niemiecki zespół obozów koncentracyjnych i obozów zagłady na terenie Oświęcimia i pobliskich miejscowości istniejący w latach 1940-1945. Jest to jedyny obóz koncentracyjny znajdujący się na liście światowego dziedzictwa UNESCO, figuruje tam pod oficjalną nazwą Auschwitz-Birkenau. Państwowe Muzeum Oświęcim-Brzezinka zostało utworzone 2 lipca 1947 roku ustawą polskiego Sejmu. Muzeum obejmuje obszar 191 hektarów, z czego na Auschwitz I przypada 20 ha, a na Auschwitz II Birkenau 171 ha. W części poobozowych bloków od 1960 roku umieszczano tzw. "wystawy narodowe" tworzone z inicjatywy byłych więźniów z różnych krajów, zrzeszonych w Międzynarodowym Komitecie Oświęcimskim. Przedstawiały one przede wszystkim los obywateli tych państw, z których naziści kierowali do KL Auschwitz transporty z deportowanymi. W ciągu niespełna 5 lat istnienia w Auschwitz zginęło jak szacują historycy od 1 do 1,5 miliona ludzi. Wśród nich większość, czyli około 1-1,35 mln stanowili Żydzi.

20-325 Lublin, Droga Męczenników Majdanka 67, tel. 81 74 426 40, godziny otwarcia i ceny biletów, Ten adres email do muzeum jest ukrywany , www

Państwowe Muzeum na Majdanku (PMM) powstało w listopadzie 1944 r. na terenie byłego niemieckiego obozu koncentracyjnego. Było zatem pierwszą tego typu instytucją na świecie. Ustawą Sejmową z 2 lipca 1947 r. otrzymało status centralnej instytucji państwowej. W XXV rocznicę wyzwolenia Majdanka na terenie byłego obozu stanął monumentalny pomnik, poświęcony ofiarom faszyzmu, autorstwa inż. arch. Wiktora Tołkina. Monument składa się z dwóch głównych części: pomnika-bramy oraz wielkiego mauzoleum zawierającego prochy ludzkie z terenów obozowych. Muzeum opiekuje się również wielkim archiwum pozostałym po administracji SS. W 2004 roku dyrekcji Muzeum podporządkowano na prawach filii odnowione Muzeum w Bełżcu. Główną część zbiorów historycznych stanowią zabytki przejęte po oswobodzeniu obozu i przedmioty odnalezione na jego terenie. Niewielka liczba reliktów pochodzi z darów i zakupów.

Fot. Wiesław Lipiec

22-400 Zamość, Męczenników Rotundy 1, godziny otwarcia i ceny biletów, e-mail, www

Podczas II wojny światowej Niemcy stworzyli tu początkowo przejściowy obóz dla ludności aresztowanej, m. in. grupy inteligencji, ludzi związanych z ruchem oporu. Później, w roku 1942, obiekt ten stanowił także miejsce licznych, masowych egzekucji, jakie obejmowały do roku 1943 ludność Zamojszczyzny, w tym również dzieci. Podobnie jak w wielu innych miejscach, Niemcy również tu zacierali ślady dokonanych zbrodni; prochy spalonych ofiar zrzucano do fosy-rzeczki biegnącej wokół Rotundy. Szacuje się, że pozbawiono tu życia ok. 8 tysięcy ludzi. Wewnątrz, poszczególne cele zostały poświęcone różnym ofiarom II wojny światowej, nie tylko z Zamojszczyzny, m. in. są tam: Cela Wołyniaków, Cela Harcerzy, Cela Więźniów Majdanka, Cela Więźniów Oświęcimia, Cela Nauczycieli oraz wiele innych. Na dziedzińcu znajduje się duża płyta pamiątkowa - w tym miejscu palono ciała zamordowanych.