Wojsko to w ogromnej swej większości składało się z jazdy. Jej najcięższym typem były chorągwie kopijnicze, w których składzie przeważali ciężkozbrojni jeźdźcy, osłonięci zbrojami płytowymi. Ich sztywne blachy wzmocnione systemem żłobin zwanych kanelurami, odporne były na ogień coraz liczniej używanej broni palnej. Obok nich występowali pocztowi w lżejszym uzbrojeniu strzelczym - samych kirysach i łebkach lub kapalinach, z kuszą lub coraz częściej wschodnim łukiem jako uzbrojeniem zaczepnym.

Licząca od kilkuset do kilku tysięcy obrona potoczna, mimo iż stosunkowo niezbyt liczna, wykształciła wielu doświadczonych dowódców. Jednym z nich był hetman wielki koronny Jan Tarnowski, gorący zwolennik stosowania na szeroką skalę dobrej broni palnej przez piechotę, wybitny teoretyk staropolskiej sztuki wojskowej i autor traktatu Consylium Rationis Bellice.

W jednej z gablot na sali poświęconej wojskowości staropolskiej w XVI wieku znajduje się piękny okaz paradnego szturmaka, według tradycji należącego do hetmana Jana Tarnowskiego. Wykuty z dwóch połączonych wzdłuż grzebienia blach żelaznych, miał pierwotnie ruchome policzki.

Pod koniec XV wieku ogromne możliwości w zakresie zdobywania zamków i miast oraz zapewnienia przewagi w polu pokazała artyleria. W ciągu XVI wieku stała się odrębną, wyspecjalizowaną formacją wymagającą ogromnych nakładów finansowych. Nieprzypadkowo też nazywano ją ultima ratio regis - ostatecznym argumentem królów.

W II poł. XVI w. wojskowość polska przechodziła kolejny okres przeobrażeń. Na czoło zagadnień wysuwała się ponownie kwestia utrzymania stałego wojska zaciężnego. Skarb królewski nie był już w stanie pokrywać kosztów opłacania obrony potocznej, zaś uchwalane doraźnie podatki były bądź niedostateczne, bądź wpływały nieregularnie. Szlachta problem uzyskania funduszów na stałe wojsko łączyła z programem egzekucyjnym, czyli odzyskania dóbr królewskich znajdujących się w rękach magnackich.

Organizator: Muzeum Wojska Polskiego w Warszawie